जन्म र मृत्यु हाम्रो नियन्त्रणमा छैनन्। नियन्त्रणमा भएको कुरा वर्तमान क्षण मात्र हो। त्यसैले प्रत्येक दिनलाई अर्थपूर्ण बनाउनु नै जीवनको सर्वोत्तम साधना हो। प्रत्येक भेटलाई प्रेमले भरौं, प्रत्येक कर्मलाई इमानदारीले गरौं र प्रत्येक सफलतालाई विनम्रताले स्वीकार गरौं।

मानव जीवन प्रकृतिको सबैभन्दा अद्भुत उपहार हो। यो केवल जन्म, शिक्षा, धन, पद, परिवार र अन्ततः मृत्युको सीमित यात्रा मात्र होइन। जीवन आत्माको विकास, चेतनाको जागरण र सत्यको खोजी गर्ने सुमार्ग र अवसर हो। मानिसले संसार जित्न सक्छ, तर यदि उसले आफ्नै मनलाई जित्न सकेन भने त्यो विजय अपूर्ण रहन्छ। त्यसैले, जीवनलाई चिन्ने पहिलो आधार भनेको आफूलाई चिन्नु हो।

हामी प्रायः “जीवन के होर ?” भन्ने प्रश्नभन्दा “जीवनबाट के पाउनेर ?” भन्ने प्रश्नमा बढी केन्द्रित हुन्छौं, हिजोआज हामी सुमार्ग बिर्सी रहेका छौ । तर, श्रीमद्भगवद्गीताले सिकाउँछ कि जीवनको सार बाहिरी उपलब्धिमा होइन, भित्री चेतनामा लुकेको हुन्छ।

“न जायते म्रियते वा कदाचित्।” ९गीता २।२००

अर्थात् आत्माको न जन्म हुन्छ, न मृत्यु। शरीर नश्वर छ, तर आत्मा सनातन छ। त्यसैले, जन्म र मृत्युबीचको यात्रा वास्तवमा आत्माको अनुभव र विकासको यात्रा हो।

मानिस जन्मँदा केही लिएर आउँदैन र मृत्यु हुँदा केही लिएर जाँदैन। हामीसँग रहने सम्पत्ति हाम्रो कर्म, चरित्र र संस्कार हुन्। यही कारणले जीवनको मूल्य धन, सम्पत्ति वा पदले होइन, असल कर्म, प्रेम, सेवा र सत्यले मापन गरिन्छ।

भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनलाई युद्धभूमिमा एउटा महान् शिक्षा दिनुभयो । कर्तव्यबाट भाग्नु होइन, निष्काम भावले कर्तव्य गर्नु नै धर्म हो। उहाँ भन्नुहुन्छ।

“कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।” ९गीता २।४७०

अर्थात् तिम्रो अधिकार कर्ममा छ, फलमा होइन। यही शिक्षाले जीवनलाई सरल बनाउँछ। आज मानिसको अधिकांश दुःख फलको अत्यधिक अपेक्षाबाट उत्पन्न हुन्छ। अपेक्षा बढ्दै जाँदा चिन्ता बढ्छ, चिन्ता बढ्दा शान्ति हराउँछ, तर निष्काम कर्म गर्ने व्यक्ति परिणामभन्दा आफ्नो कर्तव्यमा केन्द्रित हुन्छ र भित्री आनन्द प्राप्त गर्छ।

आजको संसारमा लोभ, मोह र अहंकारले मानिसलाई आफ्नो नियन्त्रणमा राखेका छन्। धन कमाउनु गलत होइन, तर धनको दास बन्नु गलत हो। सम्बन्ध हुनु स्वाभाविक हो, तर मोहमा डुबेर सत्य बिर्सनु दुःखको कारण हो। सम्मान पाउनु राम्रो हो, तर अहंकारले भरिनु पतनको सुरुआत हो।

श्रीकृष्णले गीता ९१६।२१० मा स्पष्ट भन्नुभएको छ : काम, क्रोध र लोभ—यी तीन नरकका द्वार हुन्। लोभले सन्तोष समाप्त गर्छ, मोहले विवेक ढाक्छ र अहंकारले ज्ञान नष्ट गर्छ। त्यसैले जीवन दर्शनको पहिलो पाठ हो—आफ्नो मनलाई नियन्त्रण गर्न सिक्नु।

अहंकार त्यतिबेला जन्मन्छ, जब मानिस आफूलाई सबैभन्दा ठूलो ठान्न थाल्छ, तर प्रकृतिको विशाल संसारमा हाम्रो अस्तित्व समुद्रको एउटा थोपा जत्तिकै हो। जुन दिन यो सत्य स्वीकारिन्छ, त्यही दिन नम्रता जन्मिन्छ। नम्रता भएको हृदयमा ज्ञान बस्छ, अहंकारी हृदयमा अज्ञान।

मन नै मित्र पनि हो र शत्रु पनि। यदि मनलाई सही दिशामा लगियो भने त्यसले मानिसलाई परम शान्तितर्फ लैजान्छ। यदि मन इन्द्रियहरूको दास बन्यो भने त्यही मनले दुःख, तनाव र अशान्ति सिर्जना गर्छ। त्यसैले, भगवान् श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ—

“आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुः आत्मैव रिपुरात्मनः।” ९गीता ६।५०   

अर्थात् मानिस स्वयं आफ्नो मित्र पनि हो र आफ्नो शत्रु पनि।

अहंकार त्यतिबेला जन्मन्छ, जब मानिस आफूलाई सबैभन्दा ठूलो ठान्न थाल्छ, तर प्रकृतिको विशाल संसारमा हाम्रो अस्तित्व समुद्रको एउटा थोपा जत्तिकै हो। जुन दिन यो सत्य स्वीकारिन्छ, त्यही दिन नम्रता जन्मिन्छ। नम्रता भएको हृदयमा ज्ञान बस्छ, अहंकारी हृदयमा अज्ञान।

जीवनको वास्तविक मूल्य बाहिरी सफलतामा मात्र होइन, भित्री शान्तिमा हुन्छ। करोडौं सम्पत्ति भएर पनि अशान्त व्यक्ति गरिब नै हो। सामान्य साधन भएर पनि सन्तुष्ट व्यक्ति धनी हो। त्यसैले सन्तोष जीवनको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति हो।

श्रीमद्भगवद्गीताले समत्वको शिक्षा दिन्छ। सुख आयो भने उन्मत्त नबन्नु, दुःख आयो भने निराश नहुनु। सफलता र असफलता दुवैलाई समान भावले स्वीकार गर्न सक्नु नै योग हो।

“समत्वं योग उच्यते।” ९गीता २।४८०

आज मानिस बाहिरको संसार परिवर्तन गर्न व्यस्त छ, तर आफ्नो मन परिवर्तन गर्न समय निकाल्दैन। वास्तवमा समाज परिवर्तनको सुरुवात आत्मपरिवर्तनबाट हुन्छ। जब व्यक्तिको सोच सकारात्मक हुन्छ, व्यवहार नम्र हुन्छ र कर्म निष्काम हुन्छ, तब परिवार, समाज र राष्ट्र पनि सकारात्मक दिशामा अघि बढ्छ।

आध्यात्मिकताको अर्थ संसार त्याग्नु होइन। आध्यात्मिकता भनेको संसारमै बसेर सत्य, प्रेम, सेवा र अनुशासनको जीवन जिउनु हो। श्रीकृष्ण स्वयं राजा, कूटनीतिज्ञ, मित्र, गुरु र परिवारका सदस्य हुनुहुन्थ्यो। उहाँले संसार छोड्नुभएन, तर संसारमा रहेर पनि संसारको मोहमा बाँधिनुभएन। यही नै आध्यात्मिक जीवनको उत्कृष्ट उदाहरण हो।

जीवन एउटा विद्यालय हो। प्रत्येक घटना एउटा पाठ हो, प्रत्येक चुनौती एउटा परीक्षा हो र प्रत्येक अनुभव एउटा गुरु हो। जसले जीवनलाई यसरी बुझ्छ, उसले असफलतामा पनि शिक्षा देख्छ र सफलतामा पनि नम्रता कायम राख्छ।

हामीले प्रत्येक दिन केही समय आत्मचिन्तन गर्नुपर्छ। आज मैले कसैलाई दुःख त दिइनँ ? मेरो व्यवहारमा अहंकार त थिएनर ? मैले आफ्नो कर्तव्य इमानदारीका साथ पूरा गरें कि गरिनँ ? यस्ता प्रश्नहरूले आत्मालाई शुद्ध बनाउँछन्। क्षमा, करुणा, दया र सेवा मानव जीवनका वास्तविक आभूषण हुन्। यी गुणहरूले मानिसलाई महान् बनाउँछन्। संसारले मानिसलाई उसको पदले केही समय सम्झन सक्छ, तर उसको चरित्रले पुस्तौँसम्म सम्झिरहन्छ।

जन्म र मृत्यु हाम्रो नियन्त्रणमा छैनन्। नियन्त्रणमा भएको कुरा वर्तमान क्षण मात्र हो। त्यसैले प्रत्येक दिनलाई अर्थपूर्ण बनाउनु नै जीवनको सर्वोत्तम साधना हो। प्रत्येक भेटलाई प्रेमले भरौं, प्रत्येक कर्मलाई इमानदारीले गरौं र प्रत्येक सफलतालाई विनम्रताले स्वीकार गरौं।

अन्ततः जीवन एउटा विद्यालय हो। प्रत्येक घटना एउटा पाठ हो, प्रत्येक चुनौती एउटा परीक्षा हो र प्रत्येक अनुभव एउटा गुरु हो। जसले जीवनलाई यसरी बुझ्छ, उसले असफलतामा पनि शिक्षा देख्छ र सफलतामा पनि नम्रता कायम राख्छ।

आउनुहोस्, जीवनलाई केवल बाँच्ने होइन, बुझ्ने प्रयास गरौं। लोभभन्दा सन्तोष रोजौं, मोहभन्दा विवेक रोजौँ, अहंकारभन्दा नम्रता रोजौँ, घृणाभन्दा प्रेम रोजौँ  र स्वार्थभन्दा सेवा रोजौँ । यही मार्गले मनलाई शान्त, जीवनलाई सार्थक र आत्मालाई प्रकाशमय बनाउँछ।

भगवान् श्रीकृष्णको दिव्य सन्देशले हामीलाई अन्तिम सत्य सम्झाउँछ—जीवनको वास्तविक विजय अरूमाथि होइन, आफ्नै मनमाथि हुन्छ। जसले मनलाई जित्छ, उसले संसारलाई जित्नु आवश्यक पर्दैन, किनकि उसले आफूलाई नै प्राप्त गरिसकेको हुन्छ। यही आत्मबोध नै जीवनको सर्वोच्च उपलब्धि, परम आनन्द र साँचो मुक्ति हो।

जीवन एउटा विद्यालय हो। प्रत्येक घटना एउटा पाठ हो, प्रत्येक चुनौती एउटा परीक्षा हो र प्रत्येक अनुभव एउटा गुरु हो। जसले जीवनलाई यसरी बुझ्छ, उसले असफलतामा पनि शिक्षा देख्छ र सफलतामा पनि नम्रता कायम राख्छ।